હિન્દુ ધર્મમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના અનેક નામ છે. આ તમામ નામો પાછળ કોઈને કોઈ રોચક કથા છુપાયેલી છે. આવું જ એક લોકપ્રિય નામ છે ‘ગિરિધારી’ (Giridhari). પરંતુ શું તમે જાણો છો કે કાનુડાને ગિરિધારી કેમ કહેવામાં આવે છે?
આ નામ પાછળ દિલ્હી નજીક આવેલા વ્રજભૂમિની એક પાવન કથા જોડાયેલી છે, જેને આપણે ‘ગોવર્ધન લીલા’ (Govardhan Leela) તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ લેખમાં આપણે વિગતવાર જાણીશું કે બાળ કૃષ્ણએ કેવી રીતે દેવરાજ ઇન્દ્રનું અભિમાન તોડ્યું હતું.
ગિરિધારી નામનો અર્થ શું છે? (Meaning of Giridhari)
સૌથી પહેલા શબ્દનો અર્થ સમજીએ:
- ગિરિ એટલે કે પર્વત કે ડુંગર.
- ધારી એટલે કે ધારણ કરનાર અથવા ઉઠાવનાર.
જેમણે આખો પર્વત પોતાની આંગળી પર ધારણ કર્યો, તે જ આપણા ગિરિધારી.
સંપૂર્ણ ગોવર્ધન લીલા કથા
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની આ લીલા દ્વાપર યુગની છે. તે સમયે બાળ કૃષ્ણ વ્રજમાં ગોવાળો સાથે રહેતા હતા.
૧. ઇન્દ્ર પૂજાનો વિરોધ અને પ્રકૃતિ પ્રેમ
દર વર્ષે વ્રજવાસીઓ વરસાદના દેવતા રાજા ઇન્દ્રની ભવ્ય પૂજા કરતા હતા. એક દિવસ માત્ર ૭ વર્ષના બાળ કૃષ્ણએ નંદબાબા અને ગોવાળોને પૂછ્યું કે આપણે ઇન્દ્રની પૂજા કેમ કરીએ છીએ?
ત્યારે ગોવાળોએ કહ્યું કે ઇન્દ્ર વરસાદ આપે છે, જેનાથી આપણો પાક ઉગે છે. કૃષ્ણએ હસીને કહ્યું કે આપણું પાલન-પોષણ તો આ ગોવર્ધન પર્વત કરે છે. પર્વત આપણને ઘાસ, શુદ્ધ પાણી અને ફળો આપે છે. તેથી આપણે ઇન્દ્રના બદલે ગોવર્ધનની પૂજા કરવી જોઈએ. કૃષ્ણની વાત માનીને બધાએ ગોવર્ધન પૂજા શરૂ કરી.
૨. દેવરાજ ઇન્દ્રનો ક્રોધ અને મહાવિનાશ
પોતાની પૂજા બંધ થતાં ઇન્દ્ર ખૂબ જ ક્રોધિત થયા. તેમણે વ્રજભૂમિનો વિનાશ કરવાનો આદેશ આપ્યો. ઇન્દ્રએ ‘સંવર્તક’ નામના ભયાનક વાદળોને ગોકુલ પર મોકલ્યા.
વ્રજમાં મુસળધાર વરસાદ, વીજળીના કડાકા અને ભયંકર વાવાઝોડું શરૂ થયું. આખું ગામ પાણીમાં ડૂબવા લાગ્યું. ચારેય તરફ હાહાકાર મચી ગયો.
૩. ટચલી આંગળી પર ગોવર્ધન પર્વતનું ઉત્થાન
ભયભીત થયેલા ગોપીઓ અને ગોવાળો દોડીને કૃષ્ણની શરણમાં આવ્યા. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણએ એક ચમત્કાર કર્યો. તેમણે રમત-રમતમાં જ આખો ગોવર્ધન પર્વત પોતાના ડાબા હાથની ટચલી આંગળી પર ઉઠાવી લીધો.
તેમણે તમામ વ્રજવાસીઓ અને પશુઓને પર્વતની નીચે આવી જવાનું કહ્યું. શ્રીકૃષ્ણ સળંગ ૭ દિવસ અને ૧૧ રાત સુધી અન્ન-જળ વિના પર્વત ધારણ કરીને ઊભા રહ્યા.
૪. ઇન્દ્રનું ગર્વ મર્દન અને ક્ષમા યાચના
ઇન્દ્રએ પોતાની પૂરી શક્તિ લગાવી દીધી. પરંતુ ગોવર્ધનની નીચે એક ટીપું પણ પાણી પહોંચી શક્યું નહીં. અંતે ઇન્દ્રને સમજાયું કે આ કોઈ સાધારણ બાળક નથી, પરંતુ સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર છે. ઇન્દ્રનું અભિમાન ચૂર-ચૂર થઈ ગયું. તેમણે વરસાદ રોક્યો અને કૃષ્ણના ચરણોમાં પડીને માફી માગી.
ગોવર્ધન લીલા આપણને શું શીખવે છે? (Moral of Govardhan Leela)
આ માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ જીવનનો મોટો પાઠ છે:
- અહંકારનો નાશ: ભગવાન ક્યારેય કોઈ વ્યક્તિનો અહંકાર ચલાવી લેતા નથી.
- પર્યાવરણની રક્ષા: આ લીલા આપણને વૃક્ષો અને પર્વતો જેવા કુદરતી સંસાધનોનો આદર કરવાનું શીખવે છે.
- ઈશ્વર પર ભરોસો: મુશ્કેલી ગમે તેટલી મોટી હોય, જો તમે ભગવાનના શરણમાં છો તો તમારો વાળ પણ વાંકો નહીં થાય.
ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ ઉત્સવ (Govardhan Puja and Annakut)
આ ઐતિહાસિક ઘટનાની યાદમાં આજે પણ દર વર્ષે દિવાળીના બીજા દિવસે ગોવર્ધન પૂજા કરવામાં આવે છે. આ દિવસે મંદિરોમાં ભગવાનને છપ્પન ભોગ એટલે કે અન્નકૂટ ધરાવવામાં આવે છે.
ગોવર્ધન પૂજા (Govardhan Puja)
પ્રકૃતિની પૂજા: આ દિવસ મૂળભૂત રીતે કુદરત, પર્વત અને ગાયો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો તહેવાર છે.
ગાયોનું પૂજન: આ દિવસે ગાયોને શણગારવામાં આવે છે અને તેમની વિશેષ પૂજા (ગો-પૂજા) કરીને તેમને લીલો ચારો ખવડાવવામાં આવે છે.
પ્રતિકાત્મક પૂજા:લોકો ઘરના આંગણે ગાયના છાણમાંથી પ્રતિકાત્મક ‘ગોવર્ધન પર્વત’ બનાવીને તેને ફૂલોથી સજાવે છે અને પૂજા-આરતી કરે છે
અન્નકૂટ ઉત્સવ (Annakut Festival)
- અન્નકૂટનો અર્થ: ‘અન્ન’ એટલે અનાજ/વાનગીઓ અને ‘કૂટ’ એટલે પહાડ. ભગવાન સમક્ષ ધરાવવામાં આવતી વાનગીઓના નાના પહાડ જેવા ઢગલાને ‘અન્નકૂટ’ કહેવાય છે.
- ૫૬ ભોગનો પ્રસાદ: કૃષ્ણ ભગવાન ૭ દિવસ સુધી વ્રજવાસીઓની રક્ષા માટે પર્વત ઉઠાવીને ઊભા રહ્યા હતા. તે દરમિયાન તેમણે કંઈ ખાધું ન હતું. તેથી, કૃતજ્ઞતાના ભાવે વ્રજવાસીઓએ તેમને ૫૬ પ્રકારની વાનગીઓ (છપ્પન ભોગ) ધરી હતી.
