Mallikarjuna Jyotirlinga: મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ શ્રીશૈલમ ઇતિહાસ, મહત્વ, પૌરાણિક કથા, નિર્માણની સંપૂર્ણ કહાનીહિન્દુ ધર્મમાં ભગવાન શિવની આરાધનાનું અનોખું અને સર્વોચ્ચ સ્થાન છે.
Mallikarjuna Jyotirlinga: શિવપુરાણ અનુસાર, ભગવાન શિવના પૃથ્વી પર ૧૨ જ્યોતિર્લિંગો પ્રગટ થયા હતા, જેમના દર્શન માત્રથી જ ભક્તોના તમામ પાપો નાશ પામે છે અને જીવનમાં આધ્યાત્મિક શાંતિની પ્રાપ્તિ થાય છે. આ બારેય જ્યોતિર્લિંગોમાં ક્રમ અનુસાર બીજું જ્યોતિર્લિંગ એટલે કે મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ. આ દિવ્ય ધામ દક્ષિણ ભારતના આંધ્ર પ્રદેશ રાજ્યમાં પવિત્ર શ્રીશૈલમ પર્વત પર આવેલું છે.
આ લેખમાં આપણે મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગનો ભૌગોલિક ઇતિહાસ, નામકરણનું રહસ્ય, રોચક પૌરાણિક કથા, મંદિરનું આધ્યાત્મિક મહત્વ અને ત્યાં પહોંચવાની વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.
- મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ ક્યાં આવેલું છે? (Location and Geography)
મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ આંધ્ર પ્રદેશના નંદ્યાલ જિલ્લામાં આવેલા શ્રીશૈલમ નામના પ્રાચીન પહાડ પર વસેલું છે. આ મંદિર નલ્લામલ્લા પર્વતમાળાના ગાઢ અને સુંદર જંગલોની વચ્ચે આવેલું છે. આ પવિત્ર ક્ષેત્રની બાજુમાંથી જ મોક્ષદાયિની કૃષ્ણા નદી વહે છે, જે આ સ્થાનના સૌંદર્યમાં ચાર ચાંદ લગાડે છે.
ભક્તો કૃષ્ણા નદીના આ પ્રવાહને ‘પાતાળ ગંગા’ તરીકે પણ ઓળખે છે. નદીના ઘાટથી મંદિર સુધી પહોંચવા માટે લગભગ પહાડની સીડીઓ ઉતરવી અને ચડવી પડે છે, જેનો રોમાંચક અનુભવ શ્રદ્ધાળુઓ માટે અવિસ્મરણીય બની જાય છે. શ્રીશૈલમના આ પર્વતને ‘દક્ષિણ ભારતનું કૈલાશ’ પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે અહીં ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીનો નિવાસ હોવાની માન્યતા છે.
- નામકરણનો અર્થ (Meaning of Mallikarjuna)
“મલ્લિકાર્જુન” નામ બે દિવ્ય શબ્દોના સંયોજનથી બનેલું છે:
મલ્લિકા: આ નામ માતા પાર્વતીનું છે (જેઓ આ મંદિરમાં ‘ભ્રમરામ્બા દેવી’ તરીકે પણ પૂજાય છે).
અર્જુન: આ ભગવાન શિવનું એક પૌરાણિક નામ છે.
આ દુનિયામાં આ એકમાત્ર એવું અદ્ભુત મંદિર છે જ્યાં જગતપિતા ભગવાન શિવ અને જગતજનની માતા પાર્વતી બંને એક જ સ્વરૂપે, એક જ ગર્ભગૃહમાં બિરાજમાન છે. આ કારણે જ આ જ્યોતિર્લિંગને શિવ અને શક્તિના મિલનનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
- પૌરાણિક કથા અને પ્રાગટ્યનો ઇતિહાસ (Mythological Story)
શિવપુરાણની કોટિરૂદ્ર સંહિતામાં મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગના પ્રાગટ્યની એક અત્યંત રોચક અને હૃદયસ્પર્શી કથા વર્ણવવામાં આવી છે.
એકવાર ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના બંને પુત્રો—ગણેશજી અને કાર્તિકેયજી—વચ્ચે એ વાતનો વિવાદ થયો કે લગ્ન કોના પહેલા થવા જોઈએ. બંને પોતપોતાની રીતે શ્રેષ્ઠ હોવાનો દાવો કરતા હતા. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે શિવ-પાર્વતીએ એક શરત મૂકી કે જે કોઈ સમગ્ર પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરીને સૌથી પહેલા આવશે, તેના લગ્ન પહેલા થશે.
આ સાંભળતા જ કાર્તિકેયજી પોતાના વાહન મયૂર (મોર) પર બેસીને સમગ્ર પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરવા નીકળી ગયા. પરંતુ બુદ્ધિના દાતા એવા શ્રી ગણેશજીએ પોતાના માતા-પિતા (શિવ અને પાર્વતી) ની જ સાત વખત પ્રદક્ષિણા કરી લીધી. શાસ્ત્રો અનુસાર માતા-પિતાની સેવા એ જ સમગ્ર બ્રહ્માંડની પરિક્રમા સમાન છે. આથી ગણેશજી વિજેતા જાહેર થયા અને તેમના લગ્ન બુદ્ધિ અને સિદ્ધિ સાથે સંપન્ન થયા.
જ્યારે કાર્તિકેયજી પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરીને પાછા આવ્યા ત્યારે તેમને આ વાતની ખબર પડી. તેઓ ખૂબ જ ક્રોધિત થઈ ગયા અને પોતાના માતા-પિતાથી નારાજ થઈને ક્રોંચ પર્વત (હાલનું શ્રીશૈલમ) પર આવીને એકલા રહેવા લાગ્યા. પુત્રના વિરહમાં વ્યાકુળ થઈને ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી જ્યારે તેમને મનાવવા માટે શ્રીશૈલમ પહોંચ્યા, ત્યારે કાર્તિકેયજી થોડે દૂર ચાલ્યા ગયા. પુત્રના પ્રેમમાં વિહ્વળ બનેલા ભોલેનાથ શિવ અને પાર્વતીજી ત્યાં કાયમ માટે જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈને વસી ગયા. ત્યારથી આ પવિત્ર સ્થળ મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ તરીકે પ્રખ્યાત થયું.
મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ નિર્માણની સંપૂર્ણ કહાની
બ્રહ્માજી અને વિષ્ણુજીના વિવાદ તથા અગ્નિસ્તંભ (જ્યોતિર્લિંગ) ની પૌરાણિક ઉત્પત્તિ ઉપરાંત, મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ (શ્રીશૈલમ) ના ઐતિહાસિક નિર્માણ અને તેના જીર્ણોદ્ધારનો ઇતિહાસ અત્યંત સમૃદ્ધ અને પ્રાચીન છે. ઇતિહાસ અને શિલાલેખો અનુસાર આ મંદિરના નિર્માણ અને વિકાસની ગાથા નીચે મુજબ છે:
૧. પ્રાચીન અને પૌરાણિક મૂળ
સ્વયંભૂ લિંગ: મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગનું મુખ્ય લિંગ માનવસર્જિત નથી, પરંતુ તે પ્રાચીન સમયથી સ્વયંભૂ પ્રગટ થયેલું છે. હિન્દુ માન્યતાઓ અનુસાર આ જ્યોતિર્લિંગ દ્વાપર યુગ અને તે પહેલાંથી પણ અસ્તિત્વમાં છે.
૨. વિવિધ રાજવંશો દ્વારા નિર્માણ અને સંવર્ધન
સદીઓ દરમિયાન દક્ષિણ ભારતના અનેક મહાન સામ્રાજ્યો અને રાજાઓએ આ પવિત્ર મંદિરના જીર્ણોદ્ધાર, વિસ્તરણ અને સંરક્ષણમાં મોટું યોગદાન આપ્યું છે:
સાતવાહન અને ઇક્ષ્વાકુ વંશ: પ્રાચીન સમયમાં સાતવાહન અને ઇક્ષ્વાકુ રાજાઓના શાસનકાળ દરમિયાન શ્રીશૈલમ એક મોટા આધ્યાત્મિક અને ધાર્મિક કેન્દ્ર તરીકે વિકસ્યું હતું.
પલ્લવ અને ચાલુક્ય વંશ: ૭મી સદીમાં પલ્લવો અને ચાલુક્ય રાજાઓ (ખાસ કરીને વિક્રમાદિત્ય બીજાના સમયમાં) દ્વારા આ મંદિરના સંકુલમાં વિશેષ બાંધકામ કરવામાં આવ્યું હતું.
રેડ્ડી રાજાઓ (Reddi Kings): ૧૪મી અને ૧૫મી સદીમાં રેડ્ડી વંશના શાસકોએ શ્રીશૈલમ મંદિરના વિકાસમાં અદ્ભુત યોગદાન આપ્યું. પ્રખ્યાત રાજા પ્રોલયા રેડ્ડીએ પર્વત પર ચઢવા માટે સરળ સીડીઓ અને માર્ગોનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું, જેથી દૂર-દૂરથી આવતા ભક્તોને સરળતા પડે.
વિજયનગર સામ્રાજ્ય: વિજયનગરના શાસકો શિવભક્તિ માટે જાણીતા હતા. સમ્રાટ કૃષ્ણદેવરાય સહિતના વિજયનગરના રાજાઓએ (ખાસ કરીને હરિહર રાય પ્રથમના સમયમાં) આ મંદિરના ભવ્ય પરિસરમાં મંડપો, ગોપુરમ અને આધુનિક દીવાલોનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. તેમણે આ મંદિરને ભવ્ય સ્થાપત્યનું સ્વરૂપ આપ્યું.
૩. મરાઠા સામ્રાજ્યનું યોગદાન
મહારાણી અહલ્યાબાઈ હોળકર: ૧૮મી સદીમાં મરાઠા સામ્રાજ્યના ધર્મપરાયણ મહારાણી અહલ્યાબાઈ હોળકરે આ મંદિરના જીર્ણોદ્ધારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે કૃષ્ણા નદીના તટ પર આવેલા ‘પાતાળ ગંગા’ સુધી પહોંચવા માટે પર્વત પર આશરે ૮૫૨ પથ્થરના ભવ્ય પગથિયાં અને ઘાટ બંધાવ્યા હતા, જે આજે પણ શ્રદ્ધાળુઓ માટે મુખ્ય આકર્ષણ અને માર્ગ છે.
આ પ્રકારે, પ્રાચીન કાળથી લઈને મધ્યયુગીન રાજાઓ અને મહારાણીઓ દ્વારા સમયાંતરે આ મંદિરનું નિર્માણ અને જીર્ણોદ્ધાર થતો રહ્યો છે, જે આજે આંધ્ર પ્રદેશના પ્રમુખ પૌરાણિક અને સ્થાપત્ય કલાના ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ રૂપે જોવા મળે છે.
મંદિરનું વિશેષ મહત્વ અને માન્યતા (Significance)
મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ (શ્રીશૈલમ) નું આધ્યાત્મિક અને ધાર્મિક મહત્વ માત્ર ભારતભરમાં જ નહીં, પરંતુ સનાતન ધર્મમાં સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે. આ મંદિરની વિશેષ માન્યતાઓ અને તેના મહત્વને આપણે નીચેના મુદ્દાઓ દ્વારા વધુ વિગતવાર સમજી શકીએ છીએ:
૧. જ્યોતિર્લિંગ અને શક્તિપીઠનું અનોખું સંગમ
શ્રીશૈલમ એકમાત્ર એવું પવિત્ર ધામ છે જે ‘દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ’ (૧૨ જ્યોતિર્લિંગોમાંથી બીજું) હોવાની સાથે-સાથે માતા સતીના ‘૫૧ શક્તિપીઠો’ માં પણ સ્થાન ધરાવે છે.
અહીં માતા સતીનું ગળું કે હોઠ પડ્યા હોવાની માન્યતા છે, તેથી અહીં માતા પાર્વતી ‘ભ્રમરામ્બા દેવી’ ના રૂપે બિરાજે છે. એક જ પરિસરમાં શિવ (મલ્લિકાર્જુન) અને શક્તિ (ભ્રમરામ્બા) બંનેના દર્શન થવા એ ભક્તો માટે અતિ દુર્લભ અને સૌભાગ્યની વાત છે.
૨. શિવ અને શક્તિનું અખંડ મિલન
હિન્દુ ધર્મગ્રંથો અનુસાર, આ સ્થાન પર ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી અખંડ રૂપે નિવાસ કરે છે. તેથી જ આ પર્વતને ‘દક્ષિણનું કૈલાશ’ પણ કહેવામાં આવે છે. અહીં આવનાર ભક્તને શિવ અને શક્તિ બંનેની એકસાથે કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.
૩. મોક્ષદાયી અને પાપનાશક મહિમા
શિવપુરાણ અને સ્કંદપુરાણ જેવા પવિત્ર ગ્રંથોમાં શ્રીશૈલમના મહિમાનું અદ્ભુત વર્ણન જોવા મળે છે. ત્યાં એક પ્રસિદ્ધ શ્લોક છે:
“શ્રીશૈલા શીખરમ્ દૃષ્ટવા, પુનર્જન્મમ્ ન વિદ્યયતે”
આનો અર્થ એ થાય છે કે જે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના જીવનકાળમાં માત્ર દૂરથી શ્રીશૈલમ પર્વતના શિખર (ચોટી) ના દર્શન કરી લે છે, તે વ્યક્તિ ભવસાગરથી મુક્ત થઈ જાય છે અને તેને ક્યારેય પુનર્જન્મના ફેરામાં પડવું પડતું નથી.
૪. મહાશિવરાત્રી અને કાર્તિક પૂર્ણિમાનો વિશેષ ઉત્સવ
આ પવિત્ર ધામમાં દર વર્ષે મહાશિવરાત્રી અને કાર્તિક પૂર્ણિમા નિમિત્તે વિશાળ મેળા ભરાય છે અને ભવ્ય ઉત્સવો ઉજવાય છે.
આ દિવસોમાં દેશભરમાંથી લાખોની સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ પદયાત્રા કરીને અથવા દર્શનાર્થે આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ પર્વ પર કરેલી પૂજા-અર્ચના અનંત પુણ્યફળ આપે છે.
૫. પાતાળ ગંગા (કૃષ્ણા નદી) માં સ્નાનનું પુણ્ય
મંદિરની નજીક વહેતી કૃષ્ણા નદીને ભક્તો ‘પાતાળ ગંગા’ તરીકે પૂજે છે. એવી ધાર્મિક માન્યતા છે કે અહીં પવિત્ર નદીમાં સ્નાન કરવાથી મન અને શરીરના તમામ પાપો ધોવાઈ જાય છે તથા આત્માની શુદ્ધિ થાય છે.
આ તમામ વિશેષતાઓ શ્રીશૈલમના મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગને હિન્દુ ધર્મના સૌથી પવિત્ર અને ચમત્કારી તીર્થક્ષેત્રોમાંનું એક બનાવે છે.
- શ્રીશૈલમ કેવી રીતે પહોંચવું? (How to Reach Srisailam)
જો તમે મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગના દર્શને જવાનું આયોજન કરી રહ્યા છો, તો તમે નીચે જણાવેલા માર્ગો દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકો છો:
વિમાન માર્ગ દ્વારા (By Air): શ્રીશૈલમનું સૌથી નજીકનું મુખ્ય એરપોર્ટ આંધ્ર પ્રદેશની રાજધાની હૈદરાબાદ (RGIA – Rajiv Gandhi International Airport) છે, જે અહીંથી આશરે ૧૭૫ થી ૨૨૦ કિમીના અંતરે આવેલું છે. એરપોર્ટથી ટેક્સી કે બસ દ્વારા સરળતાથી શ્રીશૈલમ પહોંચી શકાય છે.
રેલવે માર્ગ દ્વારા (By Train): આ પવિત્ર ધામની સૌથી નજીકના રેલવે સ્ટેશનો નાંદયાલ (Nandyal), માર્કાપુર રોડ (Markapur Road) અને ઓંગોલે છે. આ સ્ટેશનો દેશના મોટાભાગના શહેરો સાથે જોડાયેલા છે.
સડક માર્ગ દ્વારા (By Road): આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણા રાજ્યની સરકારી બસો (APSRTC / TSRTC) તેમજ ખાનગી લક્ઝરી બસો હૈદરાબાદ, વિજયવાડા, બેંગ્લોર અને તિરૂપતિથી શ્રીશૈલમ માટે નિયમિતપણે દોડે છે.
