Dev Diwali 2026 ભારતમાં અનેક ધાર્મિક તહેવારો ઉજવવામાં આવે છે, પરંતુ દેવ દિવાળીનું મહત્ત્વ કંઈક અલગ જ છે. દિવાળીના 15 દિવસ પછી કારતક મહિનાની પૂર્ણિમાના દિવસે દેવ દિવાળી ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસને દેવતાઓની દિવાળી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ દિવસે તમામ દેવી-દેવતાઓ પૃથ્વી પર આવે છે અને કાશીના પવિત્ર ગંગા ઘાટ પર દીપ પ્રગટાવીને દિવાળીની ઉજવણી કરે છે.
દેવ દિવાળી ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસી એટલે કે કાશીમાં ખૂબ જ ભવ્ય રીતે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે ગંગા નદીના ઘાટ લાખો દીવાઓથી ઝળહળી ઊઠે છે. ગંગા આરતી, દીપદાન અને ભક્તિમય વાતાવરણ આ ઉત્સવને અનોખો બનાવે છે. દેશ-વિદેશમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકો આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા માટે કાશી પહોંચે છે.
જો તમે પણ દેવ દિવાળી 2026ની રાહ જોઈ રહ્યા છો, તો અહીં જાણો આ પર્વની ચોક્કસ તારીખ, શુભ સમય, પૂજા વિધિ, પૌરાણિક કથા અને તેનું ધાર્મિક મહત્ત્વ.
1. દેવ દિવાળી 2026 ક્યારે છે? જાણો તારીખ
હિંદુ પંચાંગ અનુસાર દર વર્ષે કારતક મહિનાની પૂર્ણિમાના દિવસે દેવ દિવાળી ઉજવવામાં આવે છે. દિવાળીના 15 દિવસ પછી આવતો આ તહેવાર ધાર્મિક દૃષ્ટિએ ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે.
વર્ષ 2026માં દેવ દિવાળી 24 નવેમ્બર, મંગળવારના રોજ ઉજવવામાં આવશે. આ દિવસે કારતક પૂર્ણિમા પણ છે. આ પવિત્ર અવસરને ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા અને ત્રિપુરોત્સવ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
દેવ દિવાળી 2026ની મુખ્ય વિગતો:
- તહેવાર: દેવ દિવાળી 2026
- તારીખ: 24 નવેમ્બર 2026
- વાર: મંગળવાર
- તિથિ: કારતક પૂર્ણિમા
- મુખ્ય ઉજવણી: વારાણસી, ઉત્તર પ્રદેશ
- વિશેષ પરંપરા: દીપદાન, ગંગા સ્નાન અને ગંગા આરતી
દેવ દિવાળીનો તહેવાર સાંજના સમયે દીવા પ્રગટાવીને ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે ઘરો, મંદિરો, નદીઓના કિનારા અને ધાર્મિક સ્થળો પર દીપ પ્રગટાવવામાં આવે છે.
2. દેવ દિવાળી 2026નું શુભ મુહૂર્ત અને પૂર્ણિમા તિથિ
દેવ દિવાળીના દિવસે દીપદાન કરવાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર પ્રદોષકાળમાં દીપદાન કરવાથી શુભ ફળ મળે છે.
દ્રિક પંચાંગમાં વારાણસી માટે આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર:
- પૂર્ણિમા તિથિ શરૂ: 23 નવેમ્બર 2026, રાત્રે 11:42 વાગ્યે
- પૂર્ણિમા તિથિ પૂર્ણ: 24 નવેમ્બર 2026, રાત્રે 8:23 વાગ્યે
- પ્રદોષકાળમાં દેવ દીપાવલી મુહૂર્ત: સાંજે 5:08થી 7:47 વાગ્યા સુધી
આ સમય વારાણસી માટેનો છે. અમદાવાદ, ગુજરાત સહિત અન્ય શહેરોમાં સૂર્યાસ્તના સમય પ્રમાણે દીપદાનના સ્થાનિક મુહૂર્તમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી સ્થાનિક પંચાંગ અથવા મંદિરના પૂજારી પાસેથી સમયની પુષ્ટિ કરવી.
3. દેવ દિવાળી શા માટે ઉજવવામાં આવે છે?
દેવ દિવાળી ઉજવવા પાછળ ધાર્મિક અને પૌરાણિક માન્યતા જોડાયેલી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુર નામના રાક્ષસનો વધ કરીને દેવતાઓને તેના ત્રાસમાંથી મુક્ત કર્યા હતા.
ત્રિપુરાસુરના વધથી દેવતાઓ ખૂબ જ પ્રસન્ન થયા હતા. આ વિજયની ખુશીમાં દેવતાઓએ ભગવાન શિવની નગરી કાશીમાં દીવા પ્રગટાવીને ઉત્સવ ઉજવ્યો હતો. ત્યારથી કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે દેવ દિવાળી ઉજવવાની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
આ દિવસને ભગવાન શિવની વિજયગાથા સાથે જોડવામાં આવે છે. તેથી આ તહેવાર માત્ર પ્રકાશનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ અધર્મ પર ધર્મ અને અંધકાર પર પ્રકાશના વિજયનું પ્રતીક પણ છે.
4. દેવ દિવાળીની પૌરાણિક કથા: ભગવાન શિવે કર્યો હતો ત્રિપુરાસુરનો વધ
પૌરાણિક કથા અનુસાર પ્રાચીન સમયમાં ત્રિપુરાસુર નામનો એક શક્તિશાળી અસુર હતો. તેણે કઠોર તપસ્યા કરીને બ્રહ્માજી પાસેથી વરદાન મેળવ્યું હતું. આ વરદાનના પ્રભાવથી તે ખૂબ જ શક્તિશાળી બની ગયો હતો.
ત્રિપુરાસુરે ત્રણ વિશાળ નગરો બનાવ્યાં હતાં. આ ત્રણેય નગરોને કારણે તેને ત્રિપુરાસુર કહેવામાં આવતો હતો. શક્તિ અને વરદાનના અભિમાનમાં તે દેવતાઓ, ઋષિઓ અને સામાન્ય લોકોને હેરાન કરવા લાગ્યો હતો.

ધીમે-ધીમે તેનો અત્યાચાર એટલો વધી ગયો કે દેવતાઓ પણ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગયા. ત્રિપુરાસુરના ત્રાસથી મુક્તિ મેળવવા માટે તમામ દેવતાઓ ભગવાન શિવ પાસે પહોંચ્યા અને તેમની મદદ માગી.
દેવતાઓની પ્રાર્થના સાંભળીને ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુરનો વધ કરવાનો નિર્ણય લીધો. ત્યારબાદ ભયંકર યુદ્ધ થયું. ભગવાન શિવે પોતાના દિવ્ય બાણથી ત્રિપુરાસુરના ત્રણેય નગરોનો નાશ કર્યો અને તેનો અંત લાવ્યો.
આ વિજયથી દેવતાઓમાં ખુશીની લહેર ફેલાઈ ગઈ. માન્યતા અનુસાર દેવતાઓએ કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે કાશીમાં દીવા પ્રગટાવીને ભગવાન શિવનો આભાર માન્યો હતો. આ જ પ્રસંગની યાદમાં દર વર્ષે દેવ દિવાળી ઉજવવામાં આવે છે.
5. કાશીમાં દેવ દિવાળીની ઉજવણી કેમ ખાસ છે?
દેવ દિવાળીની વાત આવે ત્યારે સૌથી પહેલાં વારાણસીના ગંગા ઘાટનું નામ યાદ આવે છે. વારાણસી ભારતના સૌથી પ્રાચીન અને પવિત્ર શહેરોમાંનું એક છે. તેને કાશી અને બનારસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
અહીં કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે ભવ્ય ઉજવણી કરવામાં આવે છે. ગંગા નદીના કિનારે આવેલા વિવિધ ઘાટોને લાખો માટીના દીવાઓથી શણગારવામાં આવે છે. સાંજ પડતાં જ સમગ્ર વિસ્તાર દીવાઓના પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠે છે.

દશાશ્વમેધ ઘાટ, અસ્સી ઘાટ, પંચગંગા ઘાટ અને અન્ય અનેક ઘાટ પર દીપદાન કરવામાં આવે છે. ગંગા આરતી દરમિયાન પૂજારીઓ પરંપરાગત વસ્ત્રો પહેરીને મંત્રોચ્ચાર અને આરતી કરે છે.
ગંગા નદીમાં દીવા તરતા મૂકવામાં આવે છે. આ દૃશ્ય ખૂબ જ સુંદર અને મનમોહક હોય છે. દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ પણ આ ઉજવણી જોવા માટે વારાણસી પહોંચે છે.
દેવ દિવાળી દરમિયાન કાશીનું વાતાવરણ ભક્તિ, સંગીત, મંત્રોચ્ચાર અને દીવાઓના પ્રકાશથી ભરાઈ જાય છે.
6. દેવ દિવાળીના દિવસે દીપદાનનું શું મહત્ત્વ છે?
દેવ દિવાળીના દિવસે દીપદાન કરવું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ધાર્મિક પરંપરાઓમાંની એક છે. દીવો પ્રકાશ, જ્ઞાન અને સકારાત્મકતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે ભગવાન સમક્ષ દીવો પ્રગટાવવાથી જીવનમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ આવે છે.
આ દિવસે લોકો પોતાના ઘરના મંદિર, તુલસીના કુંડા, આંગણા અને નજીકનાં મંદિરોમાં દીવા પ્રગટાવે છે. કેટલાક ભક્તો નદીના કિનારે જઈને દીપદાન કરે છે.
દીપદાન કરતી વખતે ભગવાન શિવ, ભગવાન વિષ્ણુ અને માતા લક્ષ્મીનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. ઘણા લોકો પોતાના પૂર્વજોની શાંતિ માટે પણ દીવા પ્રગટાવે છે.
દીપદાન કરતી વખતે નદીમાં પ્લાસ્ટિક અથવા પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી વસ્તુઓ ન નાખવી જોઈએ. શક્ય હોય ત્યાં માટીના દીવા અને કુદરતી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
7. દેવ દિવાળી 2026ની પૂજા વિધિ
દેવ દિવાળીના દિવસે ભક્તો સવારે વહેલા ઊઠીને સ્નાન કરે છે અને ભગવાનની પૂજા કરે છે. આ દિવસે ગંગા સ્નાનનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. જોકે, દરેક વ્યક્તિ માટે ગંગા નદી સુધી પહોંચવું શક્ય નથી. તેથી લોકો ઘરે પણ સ્નાન કરીને ભગવાનનું સ્મરણ કરી શકે છે.
દેવ દિવાળીની સરળ પૂજા વિધિ નીચે મુજબ છે:
સવારે કરવાની પૂજા:
- સવારે વહેલા ઊઠીને સ્નાન કરો અને સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરો.
- ઘરના મંદિરની સફાઈ કરો.
- ભગવાન શિવ, ભગવાન વિષ્ણુ અને માતા લક્ષ્મીની પૂજા કરો.
- ભગવાનને ફૂલ, ફળ, અક્ષત અને પ્રસાદ અર્પણ કરો.
- ભગવાનની સામે ઘીનો દીવો પ્રગટાવો.
- ભગવાન શિવના મંત્રો અને વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામનું પઠન કરો.
- પરિવારની સુખ-શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરો.
સાંજે કરવાની પૂજા અને દીપદાન:
- સાંજે ઘરના આંગણામાં અને મંદિરમાં દીવા પ્રગટાવો.
- તુલસીના કુંડા પાસે દીવો મૂકો.
- ભગવાન શિવની આરતી કરો.
- શક્ય હોય તો નજીકના મંદિર અથવા નદીના કિનારે દીપદાન કરો.
- ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોને ભોજન અથવા જરૂરી વસ્તુઓનું દાન કરો.
આ દિવસે ભક્તિભાવથી પૂજા કરવી અને જરૂરિયાતમંદોની મદદ કરવી શુભ માનવામાં આવે છે.
8. દેવ દિવાળી અને કારતક પૂર્ણિમા વચ્ચે શું સંબંધ છે?
દેવ દિવાળી અને કારતક પૂર્ણિમા એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. કારતક મહિનાની શુક્લ પક્ષની પૂર્ણિમાને કારતક પૂર્ણિમા કહેવામાં આવે છે. આ દિવસ હિંદુ ધર્મમાં ખૂબ જ પવિત્ર માનવામાં આવે છે.
કારતક મહિનામાં સ્નાન, દાન, જપ અને તપનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આખા કારતક મહિનામાં લોકો વહેલી સવારે સ્નાન કરીને ભગવાનની પૂજા કરે છે.
કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે આ ધાર્મિક પરંપરાઓનું વિશેષ મહત્ત્વ હોય છે. આ જ દિવસે દેવ દિવાળી પણ ઉજવવામાં આવે છે.
કારતક પૂર્ણિમાને ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેનું કારણ ભગવાન શિવ દ્વારા ત્રિપુરાસુરનો વધ કરવાની પૌરાણિક કથા છે.
આ દિવસને શીખ ધર્મમાં પણ વિશેષ મહત્ત્વ છે, કારણ કે આ દિવસે ગુરુ નાનક દેવજીની જન્મજયંતિ એટલે કે ગુરુ નાનક જયંતિ પણ ઉજવવામાં આવે છે.
9. દેવ દિવાળીના દિવસે ગંગા સ્નાનનું મહત્ત્વ
દેવ દિવાળીના દિવસે ગંગા સ્નાનને અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે ગંગા નદીમાં સ્નાન કરવાથી પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે અને જીવનમાં સુખ-શાંતિ આવે છે.
વારાણસીમાં આ દિવસે વહેલી સવારથી જ ગંગા ઘાટ પર ભક્તોની ભીડ જોવા મળે છે. લોકો ગંગા નદીમાં પવિત્ર ડૂબકી લગાવીને ભગવાનને પ્રાર્થના કરે છે.

જે લોકો વારાણસી અથવા અન્ય પવિત્ર નદી સુધી જઈ શકતા નથી, તેઓ ઘરે સ્નાન કરીને ભગવાનનું સ્મરણ કરે છે. કેટલાક લોકો સ્નાનના પાણીમાં ગંગાજળના થોડા ટીપાં ઉમેરીને પણ ધાર્મિક પરંપરા નિભાવે છે.
ગંગા સ્નાન પછી લોકો મંદિરોમાં જઈને ભગવાનનાં દર્શન કરે છે અને દાન-પુણ્ય કરે છે.
10. દેવ દિવાળીના દિવસે દાન કરવાનું મહત્ત્વ
હિંદુ ધર્મમાં કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે દાન કરવું ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે. આ દિવસે જરૂરિયાતમંદ લોકોને ભોજન, કપડાં, અનાજ અને અન્ય ઉપયોગી વસ્તુઓનું દાન કરવામાં આવે છે.
ઘણા લોકો ગરીબ પરિવારોને અનાજ અને પૈસાનું દાન કરે છે. કેટલાક લોકો ગાયને ઘાસચારો ખવડાવે છે અને પક્ષીઓ માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરે છે.
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ દિવસે કરવામાં આવેલું દાન અનેક ગણું પુણ્ય આપે છે. જોકે, દાનનો સૌથી મોટો હેતુ જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને મદદ કરવાનો અને સમાજમાં માનવતાની ભાવના વધારવાનો છે.
11. દેવ દિવાળી અને સામાન્ય દિવાળી વચ્ચે શું તફાવત છે?
ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે જ્યારે દિવાળીનો તહેવાર ઉજવાઈ ગયો હોય છે, ત્યારે ફરીથી દેવ દિવાળી શા માટે ઉજવવામાં આવે છે?
દેવ દિવાળી અને સામાન્ય દિવાળી બંને પ્રકાશના તહેવારો છે, પરંતુ તેમની પાછળની ધાર્મિક માન્યતાઓ અલગ છે.
સામાન્ય દિવાળી: કારતક અમાસના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે ભગવાન શ્રીરામના અયોધ્યા આગમનની ખુશીમાં દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા છે. સાથે જ માતા લક્ષ્મી અને ભગવાન ગણેશની પૂજા કરવામાં આવે છે.
દેવ દિવાળી: કારતક પૂર્ણિમાના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. આ તહેવાર ભગવાન શિવ દ્વારા ત્રિપુરાસુરના વધ અને દેવતાઓની વિજય ઉજવણી સાથે જોડાયેલો છે.
સામાન્ય દિવાળી મુખ્યત્વે ઘરોમાં ઉજવવામાં આવે છે, જ્યારે દેવ દિવાળી દરમિયાન ખાસ કરીને કાશીના ગંગા ઘાટ પર ભવ્ય દીપદાન અને ગંગા આરતીનું આયોજન થાય છે.
12. દેવ દિવાળી દરમિયાન શું કરવું અને શું ન કરવું?
દેવ દિવાળી ધાર્મિક આસ્થા અને પવિત્રતાનો તહેવાર છે. આ દિવસે કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
શું કરવું?
- સવારે વહેલા ઊઠીને સ્નાન કરવું.
- ભગવાન શિવ અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવી.
- ઘરમાં દીવા પ્રગટાવવા.
- ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોને દાન કરવું.
- મંદિર અથવા ધાર્મિક સ્થળે દર્શન કરવા જવું.
- પરિવાર સાથે ધાર્મિક અને સકારાત્મક વાતાવરણ જાળવવું.
- નદી અને ઘાટની સ્વચ્છતા જાળવવી.
શું ન કરવું?
- કોઈની સાથે ઝઘડો કે અપશબ્દોનો ઉપયોગ ન કરવો.
- નદીમાં કચરો અથવા પ્લાસ્ટિક ન નાખવું.
- ધાર્મિક સ્થળોએ ગંદકી ન કરવી.
- દીવા પ્રગટાવતી વખતે આગથી સાવચેતી રાખવી.
- ભીડવાળા સ્થળોએ ધક્કામુક્કી ન કરવી.
13. દેવ દિવાળીનો આધ્યાત્મિક સંદેશ
દેવ દિવાળી માત્ર દીવા પ્રગટાવવાનો તહેવાર નથી, પરંતુ જીવનમાં સારા વિચારો અને સકારાત્મકતાનો પ્રકાશ ફેલાવવાનો સંદેશ આપે છે.
ભગવાન શિવ દ્વારા ત્રિપુરાસુરનો વધ કરવાની કથા આપણને શીખવે છે કે અંતે સત્ય અને ધર્મનો જ વિજય થાય છે. અહંકાર, અન્યાય અને અધર્મનો અંત નિશ્ચિત છે.
આ દિવસે દીવો પ્રગટાવવાની પરંપરા આપણને જીવનમાંથી અજ્ઞાન અને નકારાત્મકતા દૂર કરવાનો સંદેશ આપે છે. સાથે જ દાન, સેવા અને ભક્તિ દ્વારા સમાજમાં પ્રેમ અને એકતા વધારવાની પ્રેરણા મળે છે.
દેવ દિવાળી આપણને યાદ અપાવે છે કે જીવનમાં માત્ર સંપત્તિ અને સફળતા જ નહીં, પરંતુ માનવતા, કરુણા અને સારા કર્મોનું પણ વિશેષ મહત્ત્વ છે.
આ રીતે દેવ દિવાળી 2026નો તહેવાર 24 નવેમ્બરના રોજ સમગ્ર દેશમાં શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવ સાથે ઉજવવામાં આવશે. ખાસ કરીને કાશીના ગંગા ઘાટ પર લાખો દીવાઓનો પ્રકાશ આ પર્વને યાદગાર બનાવશે. તમે પણ આ દિવસે ઘરમાં દીવા પ્રગટાવીને ભગવાનનું સ્મરણ કરો અને જરૂરિયાતમંદ લોકોની મદદ કરીને તહેવારની ખુશી વહેંચો.
નિષ્કર્ષ
દેવ દિવાળી 2026નો પવિત્ર તહેવાર 24 નવેમ્બર, મંગળવારના રોજ દેશભરમાં શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવ સાથે ઉજવવામાં આવશે. આ દિવસે ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુરનો વધ કર્યો હોવાની પૌરાણિક માન્યતા છે. તેથી કારતક પૂર્ણિમાના આ પર્વનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્ત્વ છે. કાશીના ગંગા ઘાટ પર લાખો દીવાઓ પ્રગટાવીને કરવામાં આવતું દીપદાન અને ભવ્ય ગંગા આરતી આ ઉત્સવને વધુ ખાસ બનાવે છે.
આ દેવ દિવાળીએ તમે પણ ઘરમાં દીવા પ્રગટાવો, ભગવાનનું સ્મરણ કરો અને જરૂરિયાતમંદ લોકોને મદદ કરીને તહેવારની ખુશી વહેંચો.
શુભ દેવ દિવાળી!

